Dzieje Warszawy

Obszar współczesnej Warszawy leży nad Wisłą, w najniższej części Niziny Mazowieckiej. Jest to miasto stołeczne państwa polskiego.

Początki Warszawy

Na podstawie analizy znalezisk archeologicznych wiadomo, iż w okolicach Zamku i Wieży Grodzkiej trafiono na ślad grodu z końca XIII wieku. Gród, a później zamek ulokowano na brzegu skarpy wiślanej. Nowo powstałe miasto wcześnie otrzymało mury od strony lądu, natomiast od strony Wisły nie było obwarowane.

Miasto Warszawa w centrum posiadało obszerny, czworoboczny rynek, a z jego naroży wybiegały dwie prostopadłe do siebie ulice. Wraz z założeniem miasta powstał kościół Św. Jana w formie obecnego prezbiterium, do którego w XIV wieku dobudowano trzy nawy, a w XVI wieku 70-ciometrową wieżę. Była to zarazem fara dla miasta i kaplica zamkowa. Ważną budowlą wówczas był dom wójta, wzniesiony na rogu rynku, jako że Ratusz – siedziba władz miejskich, powstał dopiero później. Z czasem na północ od Starego Miasta, też na lewym brzegu Wisły ukształtowała się osada handlowa Nowe Miasto, zwana Świętojerską (od miejscowej świątyni).

Warszawa książęca

Taką Warszawę zastał książę Bolesław II, który w 1294 roku objął władzę nad południowym Mazowszem, po czym przekazał miasto swemu starszemu synowi – Ziemowitowi. Wkrótce jednak w Warszawie osiadł młodszy syn – Trojden, a od 1374 roku sprawował tu władzę syn Trojdena – Książę Janusz I. Po kilku pożarach Warszawy książę ten zawarł umowę z mieszkańcami, iż będą naprawiać mury obronne w zamian za przywileje, m.in. dochody z 5 wsi podwarszawskich: Jazdowa, Wielkiej Woli, Mostków, Wawrzyszewa i Młocin. Z czasem umożliwiło to wykupienie tych wiosek na rzecz miasta. W 1406 roku przekształcono archidiakonat czerski w warszawski. Wkrótce Warszawa uchodziła za stolicę południowego Mazowsza.

Warszawa miastem

zdjecia/ze_str/obraz_009a_tio_200_145.jpg 4 marca 1413 roku książę Janusz w Czersku potwierdził prawa miejskie Warszawy. Szczegółowo wyliczył stare i nowe uprawnienia i przywileje. To przyniosło zmiany w układzie terytorialnym, rozróżniono Stare Miasto z wsią Solec i Nowe Miasto z terenami przyległymi.

W 1422 roku Warszawa wzięła udział w zawieraniu pokoju pomiędzy Polską i Zakonem Krzyżackim jako gwarant warunków traktatu. Był to już wówczas ważny punkt handlowy oraz ośrodek administracyjno-polityczny. Tu odbywały się wiece książęce, a począwszy od Janusza I składano w kolegiacie Św. Jana zwłoki mazowieckich władców.

Zmieniał się też wygląd Warszawy. Stare miasto otoczone było podwójnymi murami zwieńczonymi basztami. Dla przybyszów dostępne były dwie bramy – Brama Dworzan (późniejsza Krakowska) i Brama Nowomiejska. Na środku Rynku na przełomie XIV/XV wieku zbudowano Ratusz otoczony kramami, a w pobliżu zachodniej części murów kościół i klasztor augustianów Św. Marcina ze szpitalem Św. Ducha dla ubogich i starców. W obrębie murów mieszkali mieszczanie bogatsi, zaś ubożsi i rolnicy przeszli na przedmieścia.

Inny charakter miało Nowe Miasto. Zostało one założone na planie regularnym, punktem centralnym był niemal kwadratowy rynek. Dwie znaczniejsze tu budowle to kościół i klasztor Św. Jerzego i parafialny kościół Panny Maryi. Charakter przemysłowo-handlowy osada zyskiwała przez liczne browary, spichlerze czy młyny. Wraz z rozwojem politycznym i gospodarczym następował rozkwit kulturalny. Warszawiacy studiowali w szkołach parafialnych, ale i na uniwersytecie, poza tym zaczęła się rozwijać sztuka malarska.

Królewskie miasto

zdjecia/slonko78/war_zamek_200_190.jpg 25 sierpnia 1526 roku przez Bramę Nowomiejską do Warszawy wjechał król Zygmunt Stary, biorąc Mazowsze i Warszawę w królewskie władanie. Chcąc sobie zaskarbić popularność zatwierdził dawne przywileje i nadał nowe, poza tym zakazał Żydom żyć w mieście, co zakończyło ich klęską długie spory z mieszkańcami Warszawy. W 1529 roku w Warszawie odbył się sejm walny. Zygmunt Stary troską otaczał fortyfikacje, Ratusz i publiczne budowle Starego Miasta. W 1545 roku Ratusz zyskał zegar na wieży.

Po śmierci Zygmunta Starego królowa Bona nadal modernizowała Warszawę – w 1548 roku wprowadzono nowoczesną straż ogniową. Nowy władca – Zygmunt August podczas sejmu w 1556 roku ustanowił podatek „brukowy”, ściągany od każdego wjeżdżającego do miasta wozu. Prawdziwym sukcesem było ustanowienie w 1569 roku Warszawy miejscem sejmów walnych koronnych w Polsce. Wkrótce rozpoczęto budowę mostu przez Wisłę. Napływ magnatów i urzędników spowodował powstanie pałaców poza murami miasta, gdyż wewnątrz brakowało miejsca.

Stolica Rzeczypospolitej

zdjecia/ze_str/kolumna_zygmunta_warszawa_gvx_150_200.jpg W 1596 roku król Zygmunt III Waza podjął decyzję o przeniesieniu siedziby królewskiej z Krakowa do Warszawy. Cały dwór wraz z królem na stałe osiadł w Warszawie dopiero w 1611 roku i odtąd tutaj skupiało się życie wielonarodowościowej Rzeczypospolitej. Rozbudowano Zamek, a w mieście w 1607 roku zbudowano wodociągi. Powstało również wiele kościołów, które prócz funkcji kultowych pełniły rolę sal odczytowych i koncertowych. Król Zygmunt był znawcą i miłośnikiem sztuki, toteż artystom i ich poczynaniom grosza nie szczędził. Stolica była też świadkiem odmiennych widowisk – egzekucji. Najstraszniejszą była egzekucja Michała Piekarskiego, który chciał zabić króla.

Już po śmierci Zygmunta (1632 rok), za czasów jego syna – Władysława IV, powstała kolumna Zygmunta ku czci władcy (1644). U zbiegu Długiej i Bielańskiej stanął w połowie XVII wieku Arsenał Rzeczypospolitej, pełniący ważną rolę w systemie fortyfikacyjnym. Większość budynków w mieście było drewnianych, jednak nie z powodu ubóstwa, ale na skutek powszechnej wówczas opinii, iż domy drewniane są znacznie zdrowsze niż murowane.

Najazd Szwedów

W 1655 roku na Polskę najechali Szwedzi. Warszawa, zupełnie nie przygotowana na wojnę, nie mogła się im oprzeć, toteż, kiedy Karol Gustaw dotarł do Bramy Nowomiejskiej, ogłoszono kapitulację. Po roku oddziały króla Jana Kazimierza oblężyły stolicę i po krwawych walkach 1 lipca 1656 roku polskie wojska zwycięsko wkroczyły do straszliwie zniszczonego i splądrowanego miasta. W trakcie odbudowy Jan III Sobieski wzniósł Wilanów – piękny pałac barokowy, a później August II pałac i Ogród Saski. W 1740 roku Konarski założył w mieście szkołę Collegium Nobilium.

Czasy Poniatowskiego

Król Stanisław August Poniatowski koronowany był w 1764 roku (po raz pierwszy w Warszawie). Jego panowanie to epoka wyjątkowego rozkwitu miasta we wszystkich dziedzinach. Wzrosła liczebnie ludność, utworzyła się inteligencja, stolica poszerzyła swe granice. W latach 1777-95 Łazienki stały się rezydencją letnią, a pałac perłą architektoniczną.

Powstawały zakłady przemysłowe, poprawiły się warunki higeniczne miasta, gdyż założono ogólny cmentarz Powązkowski. W 1766 roku władca założył pierwszą całkowicie świecką Szkołę Rycerską, powstała też Komisja Edukacji Narodowej, rozwijało się drukarstwo i księgarstwo.

Rozbiory i Kongres Wiedeński

zdjecia/ze_str/warszawaix2005_055_wnu_200_150.jpg W 1792 roku armie carycy Katarzyny II wkroczyły w granice RP i rozpoczęły się rozbiory. Jednocześnie zrodził się ruch oporu, w efekcie czego 24 marca 1793 roku rozpoczęło się powstanie na czele z Kościuszką. 17 kwietnia Warszawiacy rozbili rezydujących w mieście Rosjan. Niestety już w listopadzie stolica skapitulowała i dostała się Prusom. Mimo to kultura Polska nie umarła. W wyniku zwycięskiej wojny Napoleona z Prusami, Francuzi wkroczyli do Warszawy w 1806 roku, ale po klęsce Napoleona w 1813 roku Warszawa została zajęta przez wojska carskie.

Traktat wiedeński w 1815 roku powołał autonomiczne Królestwo Polskie. W tym czasie w Warszawie rozwijał się przemysł, w 1828 roku utworzono Bank Polski. W latach 1823-24 przeprowadzono Aleje Jerozolimskie, które z czasem stały się ważną arterią miasta. Główne trakty obłożono brukiem. W tym czasie kwitło w mieście szkolnictwo, ważna była też kultura, tworzył Chopin, powstawały teatry…

Niestety, coraz częściej car łamał konstytucję, obywatele żyli w strachu. Jedyną formą oporu były organizacje spiskowe. W ten sposób doszło do powstania listopadowego w 1830 roku. 25 stycznia 1831 roku ogłoszono w Warszawie detronizację Mikołaja I i powołano Rząd Narodowy, ale już we wrześniu miasto poddało się na skutek ataku carskiego.

W cieniu Cytadel

zdjecia/konkurs/palace_wa_bvf_133_200.jpg Po stłumieniu powstania car wprowadził wiele restrykcji. Zniszczył piękny Żoliborz i postawił tu potężną Cytadelę, która groziła miastu setkami armat i egzekucjami. Zlikwidowano większość szkół polskich. Od 1845 roku powstawały za to linie kolei żelaznej, a od 1846 roku działała Żegluga Parowa na Wiśle. W styczniu 1836 roku rozpoczęło się kolejne powstanie. Car szybko ogłosił stan wojenny, cele Cytadeli się zapełniły, a w sierpniu 1864 roku na stokach Cytadeli zginęli przywódcy powstania, m.in. Romuald Traugutt.

Pod koniec XIX wieku znacznie wzrosła w Warszawie liczba ludności, miasto zaczęło się poszerzać. Budowa jednak przebiegała chaotycznie, poza tym koncentracja zabudowy przemysłowej niekorzystnie odbijała się na warunkach bytowych dzielnic mieszkaniowych. W 1879 roku Warszawa ujrzała światło elektryczne, a w 1903 roku miasto otrzymało własną elektrownię. W 1881 roku rozpoczęto budowę wodociągów i kanalizacji wg projektu W. Lindley’a. Ich uruchomienie było prawdziwą rewolucją. W miejscu ścieków wybudowano podziemne kanały, co znacznie poprawiło higienę stolicy i zmniejszyło śmiertelność. W tym czasie żyli tu: Maria Skłodowska-Curie, Henryk Sienkiewicz czy Bolesław Prus (Aleksander Głowacki).

Krwawy wiek XX

W początkach XX wieku Warszawa stała się centrum życia i myśli politycznej. W 1905 roku rozpoczęła się rewolucja, przez stolicę przetaczały się demonstracje, bardzo częste były strajki robotników. w 1914 roku wybuchnęła I wojna światowa. W sierpniu 1915 roku Warszawę opuścili Rosjanie, a wkroczyli Niemcy. W styczniu 1918 roku miasto sparaliżował strajk powszechny, a we wrześniu Warszawa była wolna po 123 latach niewoli.

Lata powojenne to czas likwidacji skutków okupacji, powstawały fabryki, spółki akcyjne. Stolica w przededniu II wojny światowej była znanym i cenionym ośrodkiem naukowym. 1 września 1939 roku spadły na miasto pierwsze bomby – rozpoczęła się wojna. Cała ludność stolicy stanęła do pomocy obrońcom, a jej zapał podsycał prezydent Warszawy – Stefan Starzyński. 28 września, po ciężkich i nierównych walkach, po wielodniowych bombardowaniach z powietrza i ziemi podpisano umowę kapitulacyjną Warszawy. To, co pozostało w stolicy po wrześniu 1939 roku, zniszczono w latach następnych, a powodem tak gwałtownego ataku była rosnąca rola Warszawy jako ogólnokrajowego centrum ruchu oporu. „Masakrowana” była nie tylko sama stolica, ale i jej mieszkańcy. 17 stycznia 1945 roku Warszawa była wolna. Rozpoczęła się żmudna odbudowa miasta…

Żródło:
Mórawski K: W-wa dzieje miasta


Inne wpisy z danej kategorii: Miasta warte odwiedzenia

Tagi:

RSSKomentarze (0)

Trackback URL